See omnystudio.com/listener for privacy information.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá os cionn caoga bliana caite ag an úrscéalaí Éilis Ní Dhuibhne i mbun pinn.

Le breis agus 30 leabhar eisithe aici, idir Bhéarla agus Ghaeilge agus iliomad gradaim buaite aici, is í duine de na scríbhneoirí is tábhachtaí i litríocht na hÉireann.

I measc an réimse leathain leabhar atá scríofa aici, tá ‘The Dancers Dancing’, ‘Twelve Thousand Days’ agus ‘Fáinne Geal an Lae’.

Cé go bhfuil aitheantas go leor bainte amach aici as a cuid scríbhneoireachta i nGaeilge, admhaíonn sí go raibh drogall uirthi tabhairt faoin dúshlán sa chéad dul síos.

Mar sin de, cad chuige a mothaíonn sí an gá anois chun tabhairt faoina leithéid?

Agus ina dhiaidh bhás a fear céile, an béaloideasaí clúiteach Bo Almqvist, cén dóigh ar aimsigh sí tearmann agus dóchas ón bhrón?

Ar Seachtain, labhraíonn Éilis Ní Dhuibhne, atá ina Laureate i gcomhair fhicsean Éireannach, faoina cuid gaiscí, a cuid ísealphointí agus an ceangal atá aici le teanga a hathar.

Foclóir:

Ionadaíocht: Representation

I mbéal an phobail: The talk of the parish

Aonarach: Solitary

Go smior: To the core

Bua: Attribute or gift

Siúinéir: Carpenter

Spreag siad: They encouraged

Fíodóireacht: Weaving

Béaloideas: Folklore

Finscéal: Fable/Legend

Peaca: Sin

Clúiteach: Renowned

A thréigean: To abandon

Cúthaileach: Shy

Úrscéal: Novel

Mórtas: Pride

Tagairtí: References

Slabhra: Chain

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá 2024 thart, faoi dheiridh - cad é mar a bhí sé mar bhliain?

Ní raibh easpa ceannlínte ann a bhain siar asainn, anseo in Éireann agus níos faide i gcéin.

Bhog Donald Trump ar ais isteach sa Teach Bán i Washington, bhí toghchán Uachtaránachta dár gcuid féin againn anseo in Éireann, ciontaíodh an laoch spóirt DJ Carey as calaois a dhéanamh, agus tháinig deireadh leis an ruaille buaille sa Chumann Camógaíochta agus ligeadh d’imreoirí brístí gairide a chaitheadh.

Ach cad iad na scéalta nuachta a sheas amach dár bpainéal cainte?

I bpodchraoladh a taifeadadh ag Oireachtas na Samhna i mBéal Feirste, pléann Ciarán Dunbar, Áine Ní Bhreisleáin, Ursula Savage agus Caoimhe Ní Chathail, na buaiteoirí is na caillteoirí a roghnaigh siad féin sna catagóirí thíos:

Teip nó Triumph na bliana

An scéal nach bhfuair an aird cheart

Social media moment na bliana

Cheap Shot ar an Ghaeilge na bliana

Unexpected Icon na bliana

Foclóir:

Taidhleoireacht: Diplomacy

Aontaithe: United/agreed

Dothuigthe: Incomprehensible

Rogha: Choice

Ciníoch: Racist

Círéibeacha: Riots

Mianta: Wishes

Borradh: Surge

Intleacht shaorga: Artificial intelligence

Rathúil: Successful

Neodrach: Neutral

Maígh: Claim

Oiliúint: Training

Gairm: Career

Amscaí: Awkward

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Nuair a smaoiníonn muid ar Ghaeltacht, is minic a thagann íomhá chugainn d'áit iargúlta, cois farraige, ar imeall na tíre. Ach le 100 bliana anuas, rinneadh iarrachtaí déanta le nua-Ghaeltachtaí a bhunú sna cathracha agus ar imeall na bailte móra. Amharcann Ursula Ní Shionainn siar ar roinnt de na hiarrachtaí seo. Cad chuige gur éirigh le ceann nó dhó ach gur theip ar an chuid is mó acu?

Foclóir:

Dlús: Density

Athdháileadh: Redistribution

Líonraí: Networks

Riachtanais: Requirements

Coilíneacht: Colony

Léas: Lease

Bardas: Municipality

Treorach: Directive

Tomhas: To gauge

Lonnaíocht: Settlement

Eiseamláir: Model

Bagairt: Threat

Ag snámh in aghaidh easa: Swimming against the stream

Féiniúlacht: Identity

Díchoilíniú: Decolonising

Morálta: Moral

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ag amharc siar ar an bhliain a bhí, is fíor go raibh an Ghaeilge thuas seal thíos seal.

Bhí sí faoin spotsolas go minic le linn na bliana agus bhí neart ceannlíntí a thug ardú croí do Ghaeilgeoirí.

Le Ros na Rún ag ceiliúradh 30 bliana ar an fhód, méadú as cuimse ar úsáid na Gaeilge ar Tik Tok agus méadú suntasach ar líon na mac léinn Gaeilge in Ollscoil na Banríona, bhí go leor le bheith bródúil as i 2025.

Ach i measc na scéalta a thug ardú meanma do na Gaeil, bhí scéalta ann a laghdaigh misneach fosta, go háirithe sa chóras oideachais agus díolúintí ó stáidéar ar an nGaeilge ag an leibhéal is airde riamh.

Mar sin de, agus deireadh na bliana ag teannadh linn, cén rath a bhí ar ár dteanga dhúchasach i 2025?

Ar Seachtain labhair Tessa Fleming le Storm Eaton-Kilgallen faoi na ‘top-picks’ atá aici féin don bhliain seo.

Foclóir:

Mórshiúl: March

Gan teorann: Unrestricted

Impleachta: Implications

Trasteorann: Cross-border

Gruama: Bleak

Réabhlóideach: Revolutionary

Malartú: Exchange or swap

Gearchéim tithíochta - housing crisis

Uafás: Horror

Teanga oibre: Working language

Míthuiscint: Misunderstanding

Insealbhaithe: Inducted

Neamhaird: Disregard

Infheicthe: Visible

Cúisithe: Accused

Sceimhlitheoireacht: Terrorism

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá tuarascáil nua seolta ag Tuismitheoirí na Gaeltachta a léiríonn líon na dteaghlach atá ag tógáil clann le Gaeilge sna Gaeltachtaí.

Tá figiúirí le haghaidh gach ceann den 26 Limistéar Pleanála Teanga (LPT) san áireamh sa tuarascáil.

Níl ach 3 LPT sa Ghaeltacht ar féidir a rá go bhfuil os cionn 50% de theaghlaigh ag tógáil a gclann le Gaeilge iontu.

Mar sin, cén fáth nach bhfuil níos mó daoine ag tabhairt a dteanga dúchais dá gcuid páistí?

Ar Seachtain, labhair Sorcha Ní Chéilleachair, Ceannasaí Tuismitheoirí na Gaeltachta, faoi cad é a léiríonn an taighde nua seo dúinn.

Is ball den trust project é Seachtain agus ba mhian linn go mbeidh muinín agaibhse ionainn. Is féidir ár mbeartas eitice a léamh ag independent.ie/ourjournalism

Foclóir:

Comhluadar: Companionship

Lánúineacha: Couples

Daonáireamh: Census

Slat tomhais: A measuring-rod

LPT: Limistéar Pleanála Teanga

Abhainn: River

Mórtas: Pride

Seasmhach: Stable/Consistant

Céatadán: Percentage

Iniúchadh: Examination

Rangú: Categorisation

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ba chéim stairiúil chun cinn é don teanga ó thuaidh nuair a ceapadh an Dr Pól Deeds, Leas-Phríomhfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge, mar Coimisinéir Gaeilge. Ach, leis na focail ‘weaponise’ agus ‘divisive’ in úsáid go minic agus an Ghaeilge á phlé ar na meáin Bhéarla ó thuaidh, an cailís nimhe é ról an Choimisinéara nua?

­

Agus an féidir le Pól Deeds athmhuintearas a chothú idir an dá thaobh den scoilt teangeolaíochta ó thuaidh?

­

Láithreoir: Ciarán Dunbar, Aoi: Pól Deeds

­

Foclóir:

• Corraitheach: Tumultuous

• Cúinsí: Circumstances

• Cailís nimhe: Poisoned chalice

• Leas-phríomhfheidhmeannach: Deputy Chief Executive

• Sainchuntas: Specification

• Craiceann thiubh: Thick skin

• Cearrbhachas: Gambling

• Riar: Administer

• Athmhuintearas: Bridge-building

• An dá thrá a fhreastal: To do two things at the same time

• An pobal P.A.D: Protastúnach, Aontachtach, Dílseach

• Naimhdeas: Animosity

• Baol: Danger

• Gaol: Relationship

• Dea-chleachtas: Best practice

• Reachtaíocht: Legislation

• Linn: Pool

• Díomhaoin: Idle

• Aiseanna: Resources

• Ceardlann: Workshop

• Fealsúnacht: Philosophy

• I dtaca le: Regarding

See omnystudio.com/listener for privacy information.